Ngói Mái Trung Quốc: Lịch Sử, Các Loại & Ứng Dụng Hiện Đại

Từ những ngôi đền cổ kính đến những biệt thự đương đại – tìm hiểu vật liệu lợp mái đã định hình kiến trúc Đông Á.

Ngói lợp Trung Quốc không chỉ là một vật liệu xây dựng. Chúng đại diện cho hàng nghìn năm chế tác, biểu tượng văn hóa và sự phát triển kỹ thuật. Đối với các kiến trúc sư, nhà thiết kế và nhà thầu làm việc trong các dự án tìm kiếm thẩm mỹ phương Đông đích thực, việc hiểu về loại ngói này là điều cần thiết.

Hướng dẫn này bao gồm lịch sử, các loại, vật liệu và ứng dụng hiện đại của ngói lợp Trung Quốc – từ ngói lưu ly men (Liuli wa) của các cung điện hoàng gia đến ngói mộc (Qing wa) của các đình vườn.

Lịch sử sơ lược về ngói lợp Trung Quốc

Việc sử dụng ngói đất sét nung ở Trung Quốc có niên đại hơn ba thiên niên kỷ. Bằng chứng khảo cổ cho thấy ngói phẳng không men đã được sử dụng trong thời kỳ Tây Chu sớm (1100–771 TCN). Đến cuối thời Tây Chu, tất cả các loại ngói lợp cơ bản đã được sản xuất.
Ngói men Trung Quốc (Liuli wa) xuất hiện muộn hơn. Một số nguồn cho rằng chúng được sử dụng lần đầu vào thời Chu (khoảng 1046–256 TCN), trong khi những nguồn khác chỉ ra thời Đường (618–907 CN). Trong thời Tống (960–1279 CN), việc sản xuất ngói men đã được chuẩn hóa trong "Tiêu chuẩn Kiến trúc".
Đến thời Minh và Thanh, ngói men đã trở thành dấu ấn đặc trưng của các tòa nhà cao cấp – các sảnh cung điện ở Tử Cấm Thành, các đền thờ nghi lễ và các khu vườn hoàng gia.

Các loại ngói lợp Trung Quốc chính

Ngói lợp Trung Quốc được chia thành hai loại chính: ngói men và ngói mộc. Trong mỗi loại, có các hình dạng và chức năng ngói cụ thể.

Ngói men Trung Quốc (Liuli wa)

Ngói men là sản phẩm gốm sứ được phủ một lớp men màu và nung ở nhiệt độ cao. Lớp men – thường được làm từ silica và oxit kim loại như oxit sắt để tạo tông màu vàng – tạo ra bề mặt giống thủy tinh, không thấm nước và không hấp thụ nước.
Có hai loại ngói men Trung Quốc chính:
- Ngói ống/ngói máng men (筒瓦) – được tạo hình ống trên khuôn, sau đó cắt đôi theo chiều dọc, tạo ra hai viên ngói bán nguyệt. 
- Ngói vảy men (板瓦) – được xếp cạnh nhau trên mái, chồng lên nhau. Tỷ lệ chồng lấn thay đổi theo thời gian: tiêu chuẩn thời Tống là 40%, trong khi thời Thanh tăng lên 70% để chống thấm tốt hơn.

Các thành phần ngói bao gồm:
- Ngói diềm mái (瓦当) – ngói ống ở mép mái có đầu tròn trang trí. Ở mép mái, những viên ngói này thường có đầu tròn được tạo hình với các hoa văn khác nhau.
- Ngói nhỏ giọt (滴水) – ngói vảy ở mép mái có cạnh ngoài hình tam giác hoặc trang trí để thoát nước mưa. 
- Ngói nóc (脊瓦) – ngói che các đường nóc mái
Các vật trang trí trên mái bao gồm các vật trang trí ở đầu nóc như động vật bảo vệ mái và Long đầu (螭吻) – những sinh vật thần thoại được đặt ở cả hai đầu của đường nóc chính.Theo thần thoại Trung Quốc, Long đầu là một trong chín người con của rồng. Những vật trang trí này được cho là để xua đuổi tà ma và bảo vệ các tòa nhà khỏi hỏa hoạn.Chúng phục vụ cả chức năng trang trí và bảo vệ.

H3: Ngói mộc (青瓦 / Qing wa)

Ngói mộc là sản phẩm đất sét nung không có lớp men, có tông màu xám tự nhiên hoặc xám xanh. Chúng còn được gọi là ngói đất sét xám Trung Quốc (小青瓦).

Ở miền Bắc Trung Quốc, chúng được gọi là ngói âm dương (阴阳瓦); ở miền Nam, ngói bướm (蝴蝶瓦). Kích thước phổ biến bao gồm 20×20 cm, 22×11 cm và 18×18 cm. Ngói mộc được sử dụng rộng rãi trong các đình vườn, nhà sân vườn và kiến trúc dân cư truyền thống.

Thiết kế và Thi công – Ngói lợp Trung Quốc hoạt động như thế nào

Ngói lợp Trung Quốc là một phần của hệ thống lợp mái tích hợp. Các thành phần ngói hoạt động cùng với cấu trúc bên dưới – thường là các thanh rui gỗ (檩条) đỡ khung mái.
Hệ thống lồng ghép – nơi các viên ngói chồng lên nhau và khớp với nhau – đóng một vai trò quan trọng: dẫn nước mưa ra khỏi tòa nhà đồng thời bảo vệ cấu trúc gỗ bên dưới.
Độ cong của mái nhà truyền thống Trung Quốc không chỉ mang tính trang trí. Độ cong cho phép thoát nước hiệu quả và giúp phân bổ trọng lượng mái trên cấu trúc hỗ trợ.
Đối với ngói men, lớp men cung cấp thêm một lớp chống thấm. Đối với ngói mộc, thân đất sét tự nhiên – khi được nung đúng cách – cung cấp khả năng chống chịu thời tiết đủ cho hầu hết các ứng dụng.

Ý nghĩa biểu tượng màu sắc và văn hóa

Màu sắc trong ngói lợp Trung Quốc không bao giờ là tùy tiện. Các quy định nghiêm ngặt chi phối việc màu sắc nào có thể được sử dụng trên tòa nhà nào.

Ứng dụng hiện đại của ngói lợp Trung Quốc

Ngói lợp Trung Quốc truyền thống không còn giới hạn trong các dự án phục hồi lịch sử. Các kiến trúc sư trên toàn thế giới đang tích hợp chúng vào các thiết kế dân cư, thương mại và cảnh quan đương đại.
Trong các biệt thự và nhà ở sang trọng hiện đại – ngói đất sét xám được kết hợp với các yếu tố kiến trúc tối giản để tạo sự tương phản giữa truyền thống và hiện đại.
Trong các đình vườn và công trình cảnh quan – cả ngói men và ngói mộc đều được chỉ định vì tính xác thực văn hóa và sự ấm áp về mặt thị giác.
Trong các dự án thương mại và văn hóa – các kiến trúc sư đã sử dụng ngói lợp làm nguồn cảm hứng cho mặt tiền, bao bọc các tòa nhà bằng các hoa văn giống ngói gợi nhớ đến kiến trúc Trung Quốc truyền thống.
Trong phục hồi di sản – ngói nguyên bản được thu hồi, sửa chữa và tái sản xuất bằng kỹ thuật truyền thống để duy trì tính chính xác lịch sử.

Tại sao chọn ngói lợp Trung Quốc?

Đối với các kiến trúc sư, nhà phát triển và nhà thầu, ngói lợp Trung Quốc mang lại:

Tính xác thực – đất sét nung thật với các hình dạng và lớp hoàn thiện truyền thống
Khả năng chống chịu thời tiết – men chống thấm nước; đất sét nung ở nhiệt độ cao có độ bền
Giá trị văn hóa – ngói mang hàng thế kỷ truyền thống kiến trúc
Tính linh hoạt trong thiết kế – có sẵn trong các lớp hoàn thiện men và mộc, nhiều màu sắc và nhiều hình dạng

Cho dù bạn đang phục hồi một ngôi đền di sản, thiết kế một biệt thự đương đại hay xây dựng một đình vườn, ngói lợp Trung Quốc vẫn là một vật liệu được lựa chọn – kết hợp hiệu suất chức năng với ý nghĩa văn hóa kéo dài hơn ba nghìn năm.